مطالب
کد خبر : 982
یکشنبه - ۱۶ اسفند ۱۳۹۴ - ۱۸:۴۶

نوآوری اجتماعی در زمینه کشاورزی

نوآوری اجتماعی در زمینه کشاورزی

اشاره: کشاورزی به عنوان یکی از بخش‌های مهم اقتصاد در تولید ناخالص داخلی و اشتغالزایی نقشی بسیار مهم دارد. بعلاوه سبک توسعه این حوزه اقتصادی در کشور، تبعات منفی بسیار زیادی در از بین بردن منابع آب به وجود آورده است. به نظر می‌رسد فعالیت‌ها و ابتکارات جدیدی که در این زمینه می‌تواند به بهبود وضعیت کشاورزی مبتنی بر پایداری و تعهد به محیط زیست منجر شود، نوآوری‌هایی اجتماعی می‌باشند.

کشاورزی یکی از بخش‌های مهم اقتصاد است که در تولید ناخالص داخلی، ارزآوری و از همه مهم‌تر اشتغال کشور نقشی پر اهمیت دارد. از طرفی سبک توسعه این حوزه اقتصادی در کشور، تبعات بسیار زیادی به ویژه در زمینه از بین بردن منابع آب به وجود آورده است که نتیجه آن خشکی دریاچه‌ها، رودها و تالاب‌ها و کاهش چشمگیر آب‌های زیرزمینی بوده است. به همین جهت به نظر می‌رسد فعالیت‌ها و ابتکارات جدیدی که در این زمینه بتواند به بهبود وضعیت کشاورزی مبتنی بر پایداری و تعهد به محیط زیست بیانجامد نوآوری‌هایی اجتماعی خواهد بود.

از آنجا که چنین موضوعی در سطح کلان کشور مطرح بوده و رویکرد و نگاه سنتی حاکمیت، معمولا با مولفه‌های پایداری مخصوصا در زمینه کشاورزی هم راستا نبوده است، طبیعتا نیاز به تغییر رویکرد و ایفای نقش مناسب حاکمیت در اصلاح مدل توسعه بسیار پر اهمیت است. اما سوالی که مطرح است این خواهد بود که با فرض آنکه نظام حاکمیتی، حرکت به سمت توسعه پایدار و فروکش کردن عطش توسعه را پذیرفت، حال چگونه باید مردم و کشاورزان را در مسیر نوآوری‌های اجتماعی دوستدار محیط زیست در زمینه کشاورزی همراه کند.

باید پذیرفت که افزایش کشاورزی، حفر چاه‌های غیر مجاز، گسترش شهرها و … هیچ کدام یک شبه رخ نداده است و اکنون هم برای اصلاح وضعیتی که به نابودی منابع منجر می‌شود، نمی‌توان شتاب زده عمل کرد. دولت اکنون نمی‌تواند به راحتی مسدود کردن چاه‌های غیر مجازی که تا مدت‌ها چشم‌هایش را بر روی آن بسته بود و کاهش سطح زیر کشتی را که تا مدت‌ها از رشد آن استقبال می‌کرد، دنبال کند و تاکید و اصرار بر آن می‌تواند تبعات منفی بزرگی برای کشور داشته باشد. از آن مهمتر جامعه‌ای که با کشاورزی، راه و روش تامین معاشی برای خود فراهم کرده است و اکنون به امید برداشت از زحمات گذشته خود است به راحتی نمی‌تواند منافع خود را به نفع محیط زیست و سایر مردم نادیده بگیرد. علاوه بر وابستگی معیشتی این جامعه به چنین شیوه تامین معاش، کشاورزی برای جامعه مذکور حکم سبک زندگی و هویتی نیز دارد که در این مورد هم نمی‌توان به راحتی آن را تغییر داد.

به نظر می‌رسد تغییر در سبک کشاورزی و معیشت برای حرکت به سمت توسعه پایدار، نیازمند جامعه‌ای از کشاورزانی است که در حال حاضر در اغلب مناطق کشور با آن فاصله جدی داریم. جامعه کشاورز در صورتی که توانمند بوده و سرمایه انسانی و اجتماعی بالاتری به دست آورد و در کنار آن رفاه بیشتر، امنیت زندگی بالاتر و امکانات مناسب‌تر در دسترس داشته باشد، راحت‌تر در مسیر نوآوری اجتماعی، توسعه پایدار و کشت سودمندتر با در نظر گرفتن جوانب مختلف حرکت خواهد کرد و این منجر به اجرایی شدن سیاست‌های توسعه پایدار دولت خواهد شد.

برای نمونه در دهه‌های گذشته متوسط سنی کشاورزان پیوسته افزایش یافته است و مسّن بودن کشاورزان منجر به کاهش بهره‌وری، عدم آگاهی از اطلاعات مورد نیاز و عدم تمایل به نوآوری و استفاده از روش‌های جدید می‌شود. به همین جهت جامعه کشاورزی برای افزایش بهره‌وری نیازمند وارد شدن نسل جدیدی از کشاورزان است تا بتواند نوآوری‌های جدید در راستای توسعه پایدار را بپذیرد و دنبال کند.

همچنین جامعه کشاورزان باید به جامعه‌ای تبدیل شود که در ارتباط موثر و متقابل نهادهای توسعه‌دهنده فناوری‌های جدید یا نهادهایی که با فناوری‌های جدید آشنا بوده و توانایی به کارگیری آن را دارند، دانش مورد نیاز برای توسعه پایدار کشاورزی را به کار گیرد. علاوه بر این، کشاورزان باید بتوانند اطلاعات مورد نیاز بازار محصولات و کشت محصولاتی که می‌تواند همزمان به استفاده بهینه و پایدار از آب، افزایش سود برای آنها و تامین نیاز کشور توجه کند را به دست آورند و با استفاده از آن تصمیم‌گیری کنند.

بر اساس توصیف بیان شده از جامعه کشاورزی مطلوب، نقش تسهیلگری برای توانمندسازی جامعه کشاورزی مطرح می‌شود و اهمیتی غیر قابل انکار پیدا می‌کند. تسهیلگران باید توانمندسازی این جوامع را در جهت بهبود وضعیت کشاورزی انجام دهند و به آنها برای فهم مناسب‌تر مساله یاری برسانند. همچنین ابزارها و به طور کلی دانش جدید در این حوزه را به کشاورزان منتقل کنند.

نقش مهم دیگری که برای تسهیلگران تعریف می‌شود تلاش برای جلب مشارکت جوامع محلی در تصمیم سازی، توسعه راهکارها و انجام آنها است. از آنجا که سابقه کشور در دهه‌های گذشته در راستای خدمات‌رسانی به روستاها و کشاورزان در فضای متفاوتی دنبال شده است و این سبک تبدیل به فرهنگی در سطح جوامع محلی گشته است، تغییر آن بسیار سخت و مهم است.

همچنین علاوه بر توانمندسازی کشاورزان و جوامع محلی، برای تبدیل شدن جامعه کشاورزان به جامعه‌ای پویا، مرفه و دنبال کننده توسعه پایدار، نیاز به اقدامات مهمی از طرف دولت احساس می‌شود. نگاه موجود در جامعه به کشاورز به عنوان قشر ضعیف و مستضعف، باید با اقداماتی جهت بهبود زندگی این جامعه جایگزین شود تا رفاه و ارتقا طبقه اجتماعی کشاورزان را به وجود آورد. در این صورت توسعه پایدار راحت‌تر می‌تواند به دغدغه خود کشاورزان مرفه و با جایگاه اجتماعی بالا تبدیل شود و به این صورت آنها سیاست‌های دولت را دنبال کرده و حتی از دولت چنین اموری را مطالبه می‌کنند.

در این راستا هویت بخشی به تشکل‌های کشاورزی و سپردن بخشی از وظایف مربوط به خودشان مانند مدیریت محلی منابع، حمایت از تعاونی‌ها و … به آنها، کمک قابل توجهی به این هدف خواهد کرد. همچنین دولت باید با سیاستگذاری‌های خود در راستای کاهش ریسک کشاورزان برای حرکت به سمت تولیدات جدید با منافع مذکور، از طریق اقداماتی همچون توجه به وضعیت زنجیره ارزش چنین محصولاتی و بهبود آن تلاش کند.

مکانیزم یارانه نیز باید در راستای اهداف بیان شده هدفمند گردد و به جای پرداخت یارانه برای آب و انرژی به مواردی پرداخت شود که رفاه کشاورزان، در اختیار قرار دادن امکانات و شیوه‌های بهره ور و جدید کشاورزی، اطلاعات مورد نیاز و در نهایت توسعه پایدار کشاورزی و احتمالا سود کشاورزان را دنبال کند.

در همه این موارد باید توجه داشت که دستیابی به چنین وضعیتی نیازمند تلاش جدی دولت، نهادهای مدنی و مردم دارد و در کوتاه‌مدت به دست نخواهد آمد. همچنین اگر چه هزینه‌های دستیابی به چنین وضعیتی زیاد است، اما به نظر می‌رسد بیشتر از هزینه‌های گزاف دولت در راستای اقدامات عمرانی برای کشاورزی همچون ساخت سدها نباشد.

نویسنده: سروش طالبی اسکندری